آدام گوده*
اسلام جهانی شده: جستجوی امت نو. مولف: الیویه روا. نیویورک: انتشارات دانشگاه کلمبیا. ۲۰۰۴. ۳۴۹صفحه."(۱)اولیویه روا بر اساس طرحی که در کتاب گذشته ی خود، "شکست اسلام سیاسی"(2) ریخته این بار در کتاب "اسلام جهانی شده" توجه خود را به گسترش نو بنیادگرایی معطوف می کند که یک نهضت رادیکال تازه است. سازمان های تروریستی مشهوری همچون القاعده و جماعت الاسلامی در این نهضت جای می گیرند. غالبا هنگام اشاره به این گروه ها از لقب "اسلام گرا"(3) استفاده می شود اما الیویه روا برآن است که نوبنیادگرایی و اسلام گرایی به دلایل چندی با هم متفاوتند. مهمترین تفاوت اینجاست که نوبنیادگرایان سودای تشکیل دولت اسلامی را از طریق ورود به صحنه ی سیاسی در سر نمی پرورانند. در عوض همانطورکه روا خاطرنشان کرده "آنها باور دارند که دولت اسلامی باید از دل اسلامی کردن دوباره ی امت سر برآورد و نه اینکه خود ابزاری باشد برای این اسلامی کردن دوباره".(4) تفاوت کلی تر این است که اسلام گراها از مفاهیم و ابزارهای سیاسی غربی سود می جویند تا در راه نیل به اهداف خود قدم بگذارند. در مقابل، نوبنیادگرایان حاضر به استفاده از مفاهیم و روش های غربی نیستند.
فرضیه ی محوری کتاب اسلام جهانی شده این است که نوبنیادگرایی ریشه در افزایش مهاجرت، رشد فن آوری های ارتباطی و گسترش اسلام در سطح جهان دارد. همه ی این عوامل محصول عصر جهانی سازی در سال های اخیر هستند. مولف استدلال خود را با این مقدمه آغاز می کند که بنیادگرایی از خاورمیانه برنخاسته است. در حقیقت، الیویه روا نشان می دهد که بخش اعظمی از تروریست های نوبنیادگرای شناخته شده و به دام افتاده بیشتر سال های دوران بلوغ خود را خارج از خاورمیانه و در کشورهای غربی گذرانده اند. این حقیقت در درک نحوه تحول دیدگاه های رادیکالشان نقشی مهم ایفا می کند. مسلمانانی که در کشورهای غیر اسلامی زندگی می کنند مدام باید از خود در مورد دین و روش های دینداری- رابطه ی که با دین خود دارند- پرسش کنند. در کشورهای اسلامی، ساختار جامعه و وجود دیگر مومنان باعث تقویت مناسک دینی معمول- اعمالی مانند نماز خواندن و روزه گرفتن- می شود. مثلا، روزهای جمعه به نماز و عبادت اختصاص دارد و گوشت حلال همه جا هست. اما برای مسلمانانی که در ایالات متحد زندگی می کنند این اتوریته ی اجتماعی وجود ندارد. در این حالت، دین هر شخص موضوعی برای تفکر می شود. زیرا هر فرد مسلمان باید خود به تنهایی و بدون کمک جامعه ای که در آن زندگی می کند اعمال و مناسک دینی خود را اجرا نماید. همانطور که روا خاطرنشان می کند، هر مسلمان باید از خود بپرسد، قرآن در مورد فلان موضوع چه حکمی داده...و البته خود نیز پاسخ خود را بیابد. در داخل کشورهای اسلامی، مناسک دینی در یک چهارچوب از پیش معین اجرا می شوند. نیازی به طرح این قبیل پرسش ها نیست. هنجارهای دینی به صورت خودکار همان هنجارهای اجتماعی هستند.
فرآیند جهانی شدن در سال های اخیر جمعیت مسلمانانی را که در کشورهای غیر مسلمان زندگی می کنند افزایش داده. بنابراین مداقه فردی در باب دین نیز گسترش یافته. تک تک این مهاجران در مورد دین از خود سووال می پرسند و دینداری خود را تعمیق می بخشند. در این حالت آنها طبیعتا به دنبال دیگرانی می گردند که عقایدی مشابه داشته باشند. هر عده از مهاجران دارای عقاید مشابه برای خود گروهی تشکیل می دهند. رشد و توسعه ی این قبیل گروه ها در اروپا و ایالات متحد متفاوت است. روا استدلال می کند که در اروپا، مخصوصا فرانسه و انگلستان، جامعه ی اسلامی پرجمعیتی وجود دارد که اعتقادات کمابیش تثبیت شده ای دارند. اما در ایالات متحد چنین جامعه ی از مسلمانان به وجود نیامده است. در هر دو جا، گسترش جوامع کوچک اسلامی حول مساجد محلی، طی بیست سال گذشته افزایش یافته است.
دو عامل، مداقه در دینداری فردی و توسعه ی گروه های کوچک اسلامی، باعث شده که اسلام به دینی "ناب"(5) تبدیل شود. این امر به این معناست که این دین دیگر به فرهنگ یا کشور خاصی منحصر نیست. و این دین مدت هاست که دیگر "وطن زدایی"(5) شده است. روا استدلال می کند که چنین فرایند "وطن زدا"یی از دو راه به کمک نوبنیادگرایان می آید: اول، نوبنیادگرایان بر این باورند که اسلام یک دین "ناب" است و "اگر با فرهنگی خاص آن را عجین کنیم خلوص و تمامیت خود را از دست می دهد."(6) بنابراین، در نظر نوبنیادگرایان، "وطن زدایی" اسلام فرصتی است برای زایش دوباره ی دین و سربرآوردن امت نو. دوم، هنگامی که مسلمانان کشور یا وطن خود را ترک کنند، یا مسلمانان نسل دوم به فکر شناخت موقعیت خود یا تعمیق ایمان خویش می افتند، نوبنیادگراهای فعال در مساجد محلی می توانند در شکل گیری دینداری تازه نقش غیر قابل انکاری ایفا کنند. آنها با این کار جمعیت خود را نیز افزایش می دهند.
باید توجه داشت که روا علی رغم اینکه رشد و توسعه ی این قبیل رادیکال ها را مورد بررسی قرار می دهد، اذعان دارد که مداقه در دینداری و فرایند وطن زدایی به ندرت به رادیکالیسم منجر می شود؛ دلایل بسیار متنوعی در کار است. به علاوه، تعداد بنیادگرایان در مقایسه با جمعیت کل مسلمانانی که در غرب زندگی می کنند، بسیار اندک است. با این حال، همین گروه کم تعداد و قلیل می تواند بسیار خطرناک و پرزور باشد.
در کتاب اسلام جهانی شده مباحثی گرانقدر در باب بسیاری از موضوعات مهم فراهم آمده اند. به جز بحث اصلی کتاب، که زایش نوبنیادگرایی از دل جهانی شدن و وطن زدایی است، روا موشکافی های بسیاری در مورد تحول هویت و دینداری مسلمانان و چگونگی تاثیر فرآیندهای جهانی شدن بر دین و فرهنگ انجام می دهد. به علاوه، کتاب پیش زمینه ی تاریخی درخوری در باب تحول تفکر اسلامی و باورهای نوبنیادگرایانه، و همچنین سیاست غربی ها در مقابل این گروه ها و جمعیت مسلمانشان پیش رو می گذارد. روا در بخش نتیجه گیری کتابش، با تیزبینی بسیار به مشکلات ناشی از جنبش نوبنیادگرا و چگونگی مبارزه با تروریست های بی جا و مکان در عصر جهانی شدن می پردازد.
به طور کلی، این کتاب مطالب آموزنده ی بسیاری برای دانش آموزان سطوح عالی روابط بین الملل، تروریسم، هویت های نژادی-سیاسی، دین، جهانی شدن و تحول فرهنگ ها دارد.
--------------
پاورقی ها:
* آدام گوده فارغ التحصیل کالج وایت هد در رشته ی دیپلماسی و روابط بین الملل می باشد. او در اقتصاد بین الملل و خاورمیانه تخصص دارد. در حال حاضر او با بانک جهانی همکاری می کند.
1.Globalized Islam: The Search for the New Ummah. By Olivier Roy. New York: Columbia University Press, 2004. 349 pp. US$29.50, hard bound. ISBN 0231134983.
2. Failure of Political Islam
3. Islamist
4. Oliver Roy, Globalized Islam: The Search for the New Ummah. (New York: Columbia University Press, 2004), 247
5. Mere
6. Roy, Globalized Islam, 259
7. deterritorialized
