"جهاد با دشمنی که نزدیکتان است بر جهاد با دشمن دورتر اولویت دارد...در تمام کشورهای اسلامی دشمنان زمام قدرت را به دست گرفته اند...دشمن فعلی حاکمان هستند."-محمد عبدالسلام فرج*.[فعال مصری که]به دلیل ارتباط با ترور انور سادات در سال 1980 میلادی محاکمه و به دار آویخته شد.(1)
" جنبش های اسلامی رنگ ظفر را نخواهند دید....الا آنکه این جنبش ها پایگاهی اسلامی در قلب جهان عرب تشکیل دهند." -ایمن الظواهری.معاون بن لادن، سال 2001(2)
"ما علاقه ای به ثبات در کشورهای ایران، عراق، سوریه، لبنان و حتی عربستان سعودی نداریم...مساله ی اصلی ثبات یا عدم ثبات نیست بلکه چگونگی بی ثبات کردن است. ما باید مقدمات انقلاب دموکراتیک را فراهم کنیم." -مایکل لدین.آمریکن انترپرایز اینستیتیوت***، 2002(3)
رهبر[عملیات]ترور سادات، مهمترین ایدئولوژگ بن لادن و مهمترین نو محافظه کار طرفدار اسرائیل در آمریکا، همگی، خواستار انجام تغییرات بسیار در خاورمیانه شده اند. با این حال، ایالات متحده، رژیم های عرب بر سرکار و نهادهای دینی سنتی در جهان تسنن، همگی، در علاقه به پرهیز از بی ثباتی و انقلاب با یکدیگر شریکند. این علاقه ی مشترک باعث می شود که نهادها[ی مذهبی] در جهان سنی مذهب، به متحدان طبیعی آمریکا در جنگ بر ضد القاعده و دیگر نهضت های مشابه تبدیل شوند. اگر استراتژیست های آمریکایی نتوانند تفاوت میان نهادهای مذهبی و انقلابیون[افراطی] را در جهان سنی مذهب درک کرده آن را به نفع خود به کار گیرند، رادیکال ها عنان ایالات متحده را به دست خواهند گرفت و با اعمال خود سنی های بی طرف را نیز تبدیل به دشمن می کنند.
غیر خودی ها ****در جهان سنی مذهب
اسلام سنی آش در هم جوشی از عقاید و دیدگاه های مختلف است. همیشه در جهان تسنن خودی و غیر خودی هایی بوده اند که با جهان بینی های متضاد با یکدیگر رقابت کرده اند.(4) در قرن گذشته، مهمترین این تضاد و تعارض ها میان اصلاح گران سنی و نهاد روحانیت سنتی سنی درگرفته است. ایدئولوژی مورد حمایت القاعده و دیگر گروه های مشابه را می توان مستقیما تا بنیانگذاران اصلاحات مدرن در جهان تسنن در قرن 19 میلادی پیگیری کرد. مهمترین مغزهای متفکر القاعده رقابت طولانی مدت این اصلاح گران را بر ضد نهاد [مذهبی] تماما جذب کرده اند. آموزه های اصلاح گران از همان آغاز انقلابی و نامتعارف بوده است. به همین دلیل است که این اصلاح گران و نوادگان فکری آنها در القاعده، امروزه در جهان تسنن "غیر خودی" محسوب می شوند.
بخش اعظمی از این تضاد و تعارض در مصر رخ داده که مرکز ثقل اسلام سنی است. الازهر در قاهره یک طرف دعواست؛ حوزه علمیه و دانشگاهی که از هزار سال پیش تا کنون مرکز تسنن ارتدوکس بوده است. در سمت دیگر، اصلاح گرانی هستند که از اواخر قرن 19 میلادی تا کنون برای اصلاح و نو کردن دین و جامعه تلاش کرده اند و ایدئولوژی القاعده ریشه در این تلاش ها دارد. از آغاز قرن بیستم به این سو، نهاد مذهبی سنی به مرکزیت الازهر نهضت اصلاح مدرن را روز به روز گمراه و گمراه تر دیده است. این نهضت به سلفیه معروف شد، زیرا آنها خود را پیروان (اسلاف ، جمع سلف)مسلمانان پاک و بی غل و غش صدر اسلام می دانستند. مهمترین چالش پیش روی نهاد مذهبی سنی در حال حاضر ناشی از گرایش های انقلابی تر در نهضت اصلاح سلفی است. اساس ایدئولوژی القاعده را نیز همین تمایلات انقلابی سلفی تشکیل می دهند.
قرن اصلاح گری
در مباحثات معاصر در غرب در باب جهان اسلام چیزی که زیاد شنیده می شود دعوت به" اصلاحات(رفورماسیون)در اسلام" به عنوان یک پادزهر القاعده است.(5) این حرف ها غالبا نشان دهنده فهم نادرست از جهان سنی مذهب و مشاجرات مدرن میان کاتولیک ها و پروتستان هاست. در حقیقت، "اصلاحات" در جهان سنی مذهب بیش از یک قرن است که در جریان است و در مسیری کاملا خلاف علایق امنیتی غربی ها پیش می رود. کشمکش میان کاتولیک ها و پروتستان ها در اروپا کنترل مراجع سنتی مذهبی بر تعریف دین را کاهش داد؛ متون مقدس را بالاتر از سنت نهاد؛ جامعه ی ابتدایی زمان ظهور مسیحیت را به عنوان پاک ترین جوامع ممکن به تصویر کشید و الاهیات و مناسک دینی را ساده نمود. نهضت سلفی نیز در جهان مسلمانان سنی مذهب بیش از یک قرن است که اصلاحاتی از این دست را دنبال می کند.
مهمتر از همه، درخواست صاحبنظران [جهان غرب] برای انجام "رفرماسیون در اسلام" تلویحا به این معناست که نخبگان مذهبی سنتی در جهان سنی مذهب، بنیان ایدئولوژیکی القاعده را تشکیل می دهند و تضعیف کنترل این نهاد بر طبقه ی سنی های مذهبی می تواند به افزایش ثبات بینجامد. راستش را بخواهید در بسیاری از بخش های جهان سنی مذهب ماجرا کاملا برعکس است. آگاهی از این امر که در طی یک قرن گذشته نهاد مذهبی و سلفی ها بی وقفه برای یکدیگر شاخ و شانه کشیده اند- حالا کاری به خون های ریخته شده از دو طرف نداریم- این حقیقت را به خوبی اثبات می کند.
حتی در عربستان سعودی- که یک استثناست زیرا نهاد مذهبی در این کشور تماما از سلفی ها تشکیل شده- سلفی های طرفدار نهاد[مذهبی] و سلفی های انقلابی کاملا از یکدیگر جدا می باشند. رژیم سعودی و متحدان سلفی اش در نهاد رسمی مذهبی، از دهه ی 1920 میلادی، کرارا نشان داده اند که با تمایلات سلفی گری انقلابی کاملا مخالفند. آنها در حال حاضر نیز- هر چند که به نظر کمی دیر شده- در حال انجام این کار می باشند.
سلفی های انقلابی غیر خودی محسوب می شوند. نهضت آنها- از ابتدای تشکیل تا کنون- در تقابل با نهاد رسمی سنی بوده است. با پی گرفتن تحولات ایدئولوژیکی این نهضت از یک قرن پیش، کاملا روشن می شود که چرا رهبران القاعده استراتژی فعلی شان را برگزیده اند: انحراف از بذل توجه به دشمنان داخلی جهان اسلام- "دشمن نزدیک"- به سمت هدفی بسیار مهمتر که غیر مسلمانان- "دشمن دور"- می باشد.
الاهیات و سیاست: ابن تیمیه
تقی الدین احمد بن تیمیه (1263-1328 میلادی)، فقیه سنی قرون میانه، یک مرجع معتبر در نزد سلفیون انقلابی معاصر است. مغول ها در طی سال های 1294تا 1303 میلادی در حال پیشروی [به سمت مصر] بودند و ابن تیمیه به دنبال برهانی می گشت تا با استفاده از آن مسلمانان را متقاعد سازد که در جنگ بر ضد مغول ها به حمایت از حکام مصر( ممالیک) برخیزند. برخی ساز مخالف می زدند که در مقابل مغول ها نمی توان اعلام جهاد کرد زیرا هم خودشان و هم پادشاهشان اخیرا مسلمان شده اند. ابن تیمیه در مقابل استدلال کرد که پادشاه مغول ها اجازه داده است که برخی وجوه قانون قبیله ای مغولی در کنار شریعت اسلام به حیات خود ادامه دهند، به همین دلیل آنها مرتد محسوب می شوند و می توان بر ضد آنها اعلام جهاد کرد. سلفی های انقلابی امروز بر اساس استدالال ابن تیمیه اعتقاد دارند که حاکمان اسلامی معاصر مرتد هستند زیرا آنها قادر به اجرای انحصاری شریعت نیستند و به همین دلیل باید بر ضد آنها دست به جهاد زد.
هر چند که سلفی های معاصر اهمیت زیادی برای الاهیات قرون وسطایی ابن تیمیه قائلند ریشه های بنیادی سلفی گری را باید در دنیای مدرن – در اواخر قرن 19 و اوایل قرن بیستم میلادی، و در نهضت رفورمی که در مصر، مرکز اسلام سنی، به راه افتاده بود.- سراغ گرفت. این نهضت رفورم ناشی از عکس العمل مسلمانان ساکن امپراتوری عثمانی به برتری روز افزون غرب- در سیاست بین الملل، علم و فرهنگ- بود. اشغال مصر به دست ناپلئون، استعمارگری فرانسوی ها در شمال آفریقا و تسلط بریتانیا بر مسلمانان هند و سپس مصر لرزه های خانمان براندازی بر پیکر جهان اسلام وارد کرد. جهان اسلامی که تا قرن 18 میلادی خود را ، تمام و کمال و بدون شک و شبهه، برتر از غرب می دانست.[...ادامه دارد]
-------------------------
پاورقی های متن اصلی
- کریستوفر هنزل(CHRISTOPHER HENZEL ) عضو سرویس خارجی در وزارت امور خارجه ی ایالات متحده و فارغ التحصیل سال 2004 از نشنال وار کالج(National War College ) می باشد. این مقاله از دوره ی درسی او در این کالج تهیه شده.
1. محمد عبدالسلام فرج، The Neglected Duty ، قطعات 68-70، ترجمه شده در
Jansen, The Neglected Duty: The Creed of Sadat’s Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East (New York: Macmillan, 1986), p.192. توسط جوهان جی.جی. جانسن. برخی اوقات از کتاب عبدالسلام فرج تحت عنوان “The Forgotten Obligation” نیز یاد می شود.
2. ایمن الظواهری، Knights Under the Prophet’s Banner ، چاپ به صورت پاورقی در الشرق الاوسط(لندن) 2تا 10دسامبر2001، ترجمه شده در Foreign Broadcast Information Service ، سند FBIS-NES-2001-1202 ، فدراسیون دانشمندان آمریکا(Federation of American Scientists ) این سند را به صورت آنلاین در آدرس , http://fas.org/irp/world/para/aymanh_bk.html نگه داری می کند.
3. Michael Ledeen, The War against the Terror Masters (New York: St. Martin’s, 2002, 2003), pp. 172, 216.
4. ریشه های اختلاف میان شیعه و سنی به قرن هفتم میلادی بر می گردد. تشیع اختلافاتی با تسنن دارد. اما این مقاله به تشیع نمی پردازد زیرا القاعده یک نهضت شبه نظامی سنی است و جهان تشیع هیچ علاقه ای به آن ندارد.
5. برای مثال ، پل ولفوویتز، معاون وزیر دفاع، گفت: "ما نیاز به یک رفرماسیون اسلامی داریم و من فکر می کنم این تنها راه چاره است." نقل شده از
David Ignatius, “The Read on Wolfowitz,” The Washington Post, 17 January 2003, p. A23.
پاورقی های مترجم:
* برای دانلود اصل مقاله اینجا را کلیک کنید
** برای آشنایی بیشتر با عبدالسلام فرج، ماجرای ترور سادات و خلاصه جنبش های اسلامی در مصر معاصر گمان می کنم بهترین کتاب، پیامبر و فرعون، نوشته ی ژیل کپل باشد. عنوان اصلی کتاب محمد عبدالسلام فرج نیز "الفریضه الغائبه" است. برخی منابع انگلیسی زبان از این کتاب تحت عنوان “The Hidden Imperative” نیز یاد کرده اند.
*** عنوان کامل این موسسه American Enterprise Institute for Public Policy Research(AEI) می باشد. این موسسه یک حلقه ی فکری محافظه کار است که در سال 1942 میلادی تاسیس شده. بر طبق اساسنامه، ماموریت آن " دفاع از اصول آزادی در آمریکا و سرمایه داری دموکراتیک- اختیارات محدود برای دولت، مالکیت خصوصی، مسئولیت و آزادی فردی و حق آزادی بیان- است.AEI یک سازمان غیر انتقاعی مستقل می باشد.(نقل از دایره المعارف اینترنتی ویکی پدیا)
**** Outsider . مولف این واژه را در مقابل Insider قرار می دهد. مترجم بهتر دید که از واژه های آشناتر "خودی و غیر خودی" که در ادبیات سیاسی ایران تقریبا همان معنا را می دهند استفاده کند.
